لین ساکس، هنرمند و مستندساز آمریکایی، سال‌هاست فیلم‌های گذشته خود را در جشنواره مستند جی‌هلاوا به نمایش گذاشته، اما امسال برای نخستین بار به صورت حضوری در این رویداد حضور دارد و به عنوان عضو هیئت داوران بخش «چراغ‌های نخست» که به ارزیابی فیلم‌های مستند اول می‌پردازد، فعالیت می‌کند.
ساکس از تنوع و گستردگی فیلم‌های ارائه شده در این جشنواره که از سراسر جهان آمده‌اند، ابراز شگفتی کرده و می‌گوید: «حدود ۲۴ فیلم برای دیدن وجود دارد که هر کدام دیدگاه‌ها و سبک‌های متفاوتی در مستندسازی را به نمایش می‌گذارند. همین دو فیلمی که تاکنون دیده‌ام، یکی از آرژانتین و دیگری از کنگو، کاملاً متفاوت هستند و باعث می‌شوند درباره چارچوب‌های مستندسازی فکر کنیم.»
بازسازی زندگی از طریق کارت‌های ویزیت
فیلم تازه ساکس با عنوان «هر تماس ردپا می‌گذارد» که برای نخستین بار در جمهوری چک به نمایش درآمد، نمونه‌ای از این رویکرد است. در این مستند، ساکس خودش مقابل دوربین حاضر است و در نقش یک محقق ظاهر می‌شود. او با مرور کارت‌های ویزیت قدیمی که دهه‌ها پیش دریافت کرده، به دنبال ردپای افرادی می‌گردد که روزگاری با او تماس داشته‌اند و حالا می‌خواهد داستان زندگی خود را از خلال این ارتباطات بازسازی کند.
این فیلم نوعی داستان کارآگاهی است که در آن ساکس حتی از کمک کارآگاهان واقعی و تحلیل‌های تخصصی آنها بهره می‌برد تا افرادی را که نامشان روی کارت‌ها نقش بسته، پیدا کند. او اعتراف می‌کند که در این مسیر یک کارآگاه خصوصی هم استخدام کرده است.
برخی از این افراد تأثیر عمیقی بر او گذاشته‌اند، مثل هنرمندی که سال‌ها پیش آثارش را دیده یا فیلمسازی که بعدها به دلیل اتهامات اخلاقی از صحنه حذف شد. یکی از کارت‌ها متعلق به زنی سوری است که خانواده‌اش او را از حضور جلوی دوربین برای بیان تجربه‌های پناهندگی‌اش منع کرده‌اند، بنابراین ساکس به جای آن، ادای احترامی تصویری به مهارت‌های آشپزی او ساخته است.
دیدگاه‌های تازه درباره نقش مستندساز و شرکت‌کنندگان
ساکس درباره اصطلاحات رایج در مستندها نیز نظر خاصی دارد و ترجیح می‌دهد به جای «قهرمانان» یا «شخصیت‌ها»، از عبارت «شرکت‌کنندگان جلوی دوربین» یا «همکاران قابل مشاهده» استفاده کند. او می‌گوید: «ما فرصتی برای تعریف داستان خود از طریق کسی که پشت دوربین است داریم، اما نمی‌دانم آن فرد پشت دوربین کیست؟»
در «هر تماس ردپا می‌گذارد» این موضوع کاملاً روشن است که چه کسی فیلمبرداری و تحقیق می‌کند؛ ساکس به شکلی گاه دست و پا شکسته و واضح، به دنبال افرادی می‌رود که روزگاری او را ملاقات کرده‌اند اما هرگز انتظار نداشتند دوباره با دوربین او روبرو شوند. او می‌گوید این بار نقش خود را به شکلی شفاف‌تر در فیلم نشان داده است.
یادآوری خاطرات و تأثیرات متقابل
ساکس هدف خود را بازسازی داستان زندگی از طریق تعاملات گذشته با افرادی می‌داند که ردپایی بر جای گذاشته‌اند. پس از اکران فیلم، افراد مختلفی مجموعه کارت‌های ویزیت قدیمی خود را به او پیشنهاد داده‌اند، اما او می‌گوید: «نه! این مجموعه کارت‌ها فقط به یک نفر تعلق دارد؛ شما کسی هستید که آن دندان‌پزشک را داشتید یا آن روانکاو را ملاقات کرده‌اید.»
در روند تحقیق، ساکس بیشتر به کارت‌هایی علاقه‌مند شد که پیدا کردن صاحبانشان دشوارتر بود. برخی افراد ممکن است دیگر قابل یافتن نباشند و برخی دیگر چالش متفاوتی دارند؛ گاهی افراد گذشته تأثیر عمیقی بر ما گذاشته‌اند، اما این تأثیر همیشه دوطرفه نیست.
او درباره بازخوانی خاطرات می‌گوید این فرآیند پر از پیچیدگی است چون ذهن انسان معمولاً خاطرات را بازسازی و گاهی ویرایش می‌کند و برخی لحظات خاص را عمیقاً در خود ثبت می‌کند. در این مسیر، خانواده‌اش نیز به او کمک کرده‌اند و یکی از آنها گفته که معمولاً ما انتخاب نمی‌کنیم کدام خاطرات باقی بمانند و کدام فراموش شوند.
ساکس همچنین متوجه شده که برای پیدا کردن برخی افراد نیازی به سفرهای طولانی نیست چون ممکن است آن افراد حتی او را به یاد نیاورند یا احساس نکنند ارتباط مهمی داشته‌اند. او می‌گوید: «من نیازی ندارم ثابت کنم که این ارتباط بوده یا نه، بلکه باید با باقی‌مانده آن مواجه شوم.»
