تجربه زندان استنفورد یکی از مشهورترین و بحث‌برانگیزترین آزمایش‌های اجتماعی تاریخ است که الهام‌بخش فیلم‌ها، مستندها و مطالعات روانشناسی فراوانی شده است. در سال ۱۹۷۱، فیلیپ زیمرادو، استاد روانشناسی دانشگاه استنفورد، ۲۴ دانشجوی مرد را برای شرکت در آزمایشی درباره رفتار ضد اجتماعی و تأثیرات زندان جذب کرد. این آزمایش که توسط دفتر تحقیقات نیروی دریایی آمریکا حمایت مالی می‌شد، دانشجویان را پس از بررسی‌های روانشناختی و اطمینان از نداشتن سابقه کیفری یا بیماری‌های پزشکی، به محیطی شبیه‌سازی شده از زندان می‌برد.
دانشکده روانشناسی به زندانی ساختگی تبدیل شد که شامل سلول‌های کوچک، راهرویی که به عنوان حیاط زندان عمل می‌کرد و اتاقی برای انفرادی بود. شرکت‌کنندگان به مدت دو هفته با دستمزد روزانه ۱۵ دلار (معادل ۱۲۴.۷۹ دلار در سال ۲۰۲۶) در این محیط قرار گرفتند و به صورت تصادفی نقش زندان‌بان یا زندانی به آن‌ها داده شد. برای کاهش هویت انسانی، افراد فقط با شماره روی لباس زندانیشان خطاب می‌شدند و زندان‌بان‌ها تشویق می‌شدند که به هر قیمتی نظم را حفظ کنند.
در روز دوم، زندانیان شورشی ترتیب دادند و با استفاده از تخت‌هایشان در سلول‌ها را مسدود کردند؛ زندان‌بان‌ها با اسپری آتش‌نشانی به آن‌ها پاسخ دادند، زندانیان را مجبور به درآوردن لباس و خوابیدن روی کف سرد کردند. با وخامت اوضاع و رفتارهای خشونت‌آمیزتر زندان‌بانان و فروپاشی‌های روانی برخی زندانیان، این آزمایش در روز ششم متوقف شد. این پروژه به دلیل نداشتن مراقبت‌های اخلاقی کافی، عدم اطلاع‌رسانی کامل به شرکت‌کنندگان، نظارت ضعیف و نقش همزمان زیمرادو به عنوان سرپرست زندان، به عنوان یک شکست اخلاقی بزرگ شناخته می‌شود.
بازسازی مدرن و متفاوت در نتفلیکس
اکنون، سریال واقع‌نمای «تجربه جدید زندان استنفورد» که از ۲۱ اکتبر در نتفلیکس پخش می‌شود، تلاش می‌کند این آزمایش را به شکلی صحیح‌تر و با رعایت اصول اخلاقی بازسازی کند و ببیند آیا می‌توان از آن بینش‌های ارزشمندی درباره ماهیت انسان به دست آورد یا خیر. این سریال به سوال «آیا قدرت فسادآور است؟» می‌پردازد و موضوعاتی چون هم‌نوایی، تسلط و تسلیم، تماشاگر بودن و مرزهای واقعیت‌نمایی را بررسی می‌کند.
تولید این سریال بر عهده جین لیپسیتز و دن کاتفورث است که با شرکت تولیدی خود، Alfred Street Industries، ۳۰ شرکت‌کننده از پیشینه‌های متنوع را به بخشی از یک زندان واقعی در جورجیا منتقل کردند. در این محیط واقعی و تعطیل شده، ۸ نفر به عنوان زندان‌بان و ۲۲ نفر به عنوان زندانی تقسیم شدند. برخلاف آزمایش اصلی که تنها شامل مردان سفیدپوست بود، این بار افراد از نژادها و جنسیت‌های مختلف (شامل سه زن) حضور دارند.
برای حفظ اصالت واکنش‌ها، هیچ یک از اعضای تیم فیلمبرداری در داخل بخش آزمایشی حضور نداشتند و تمام تصاویر با دوربین‌های رباتیک ضبط شد. همچنین اقدامات گسترده‌ای برای حفظ امنیت و سلامت روان شرکت‌کنندگان انجام شد؛ از جمله بررسی‌های پیش‌زمینه‌ای و روانشناختی، رضایت آگاهانه، حضور پزشک و روانشناس ۲۴ ساعته، کلمه ایمنی «آناناس» برای خروج فوری یا درخواست کمک و مصاحبه‌های اعترافی در طول آزمایش.
علاوه بر این، تیمی از کارشناسان شامل دانشمند رفتار، افسر سابق زندان و خبرنگار برنده جایزه پولیتزر، به طور مستمر بر روند آزمایش نظارت داشتند تا از رعایت اصول اخلاقی اطمینان حاصل شود. شرکت‌کنندگان نیز دستمزد دریافت کردند، اما مبلغ آن به گونه‌ای تنظیم شد که انگیزه مالی اصلی نباشد.
رویدادهای مهم و واکنش‌ها
از همان ابتدا، فضای آزمایش جدی و پرتنش بود. صدای فریاد زندانیان واقعی از دیوارهای اطراف به گوش می‌رسید که تاثیر عمیقی بر شرکت‌کنندگان داشت و باعث شد چند نفر از ادامه آزمایش انصراف دهند. برخلاف نسخه اصلی، این بار افرادی با سابقه کیفری نیز پذیرفته شدند، البته پس از بررسی‌های دقیق و اطمینان از تغییر رفتار آن‌ها.
در روز ششم، درست مانند آزمایش اولیه، اوضاع به نقطه‌ای تاریک رسید و یکی از تیم‌های زندان‌بانان شورش احتمالی را با مجازات‌هایی شدید سرکوب کرد که حتی تیم دیگر آن را افراطی دانست. پس از آن، چند مداخله از جمله تغییر نقش‌ها انجام شد که تعادل قدرت میان گروه را به شدت تغییر داد. با این حال، تولیدکنندگان تاکید دارند که هیچ‌گاه اوضاع از کنترل خارج نشد و بیشتر فشارها جنبه روانی داشت تا فیزیکی.
در نهایت، سازندگان از نتیجه کار راضی هستند و معتقدند این سریال سوال اصلی «آیا قدرت فسادآور است؟» را به درستی مطرح نمی‌کند بلکه پرسش‌های متعددی را درباره رفتار انسان در شرایط قدرت و محدودیت به نمایش می‌گذارد. آن‌ها انتظار دارند که این اثر بحث‌برانگیز باعث گفتگوهای فراوان و واکنش‌های شدید در میان مخاطبان شود.
