ادریک ون نیوون‌هویزن، رئیس بخش صنعت جشنواره بین‌المللی فیلم مستند آمستردام (IDFA) که نزدیک به ۲۰ سال در این سمت فعالیت دارد، با انتخاب هزاران پروژه برای بازار هم‌تولید و هم‌تأمین مالی این جشنواره، شناخت عمیقی از خواسته‌های مخاطبان مستندها پیدا کرده است. او می‌گوید مخاطبان امروز به دنبال دیدن موضوعات «به‌موقع» و مرتبط با تحولات روز جهان هستند تا در دنیایی که هر روز پیچیده‌تر می‌شود، بهتر آگاه شوند.
سال جاری نشان داد که مخاطبان تشنه تماشای مستندهای سینمایی هستند و فصل جشنواره‌های پاییزی با فیلم‌هایی مانند «ماسک» ساخته الکس گیبنی، «نازا» به کارگردانی یووال آبراهام و ریچل زور و «تو می‌توانی همه چیز را ببینی» از لنس اوپن‌هایم و ناتان فیلدر، تحت سلطه این آثار بود. ون نیوون‌هویزن می‌گوید حتی پیش از این موفقیت‌ها، نشانه‌هایی از این روند را احساس می‌کرده است.
او درباره فیلم «ماسک» می‌گوید: «این فیلم نمونه‌ای درخشان از همه اتفاقات در آمریکا با این حجم عظیم پول و قدرت است. خوشحالم که مردم به این موضوعات توجه می‌کنند و می‌خواهند چنین فیلم‌هایی ببینند چون این آثار برایشان اهمیت دارد، به‌موقع و فوری است و چیزی را ارائه می‌دهد که احساس می‌کنند باید بدانند و درک کنند.»
رئیس بخش صنعت IDFA تأکید می‌کند که موفقیت این فیلم‌ها تنها تأییدی بر سیاست‌های انتخاب فیلم‌های جشنواره است که به دنبال آثاری هستند که به مسائل حساس و داغ روز بپردازند و با دیدی هنری و دقیق ساخته شده باشند. او به فیلم «نازا» اشاره می‌کند که با وجود دشواری تماشای آن، مخاطبان را به سالن‌های سینما می‌کشاند و این همان چیزی است که جشنواره به دنبال آن است: فیلمسازی هنری که کنجکاوی سازندگان را نشان می‌دهد و جرات دارد موضوعاتی را مطرح کند که مردم قبلاً نمی‌دانستند.
ون نیوون‌هویزن پروژه «بودن در کره شمالی» ساخته راکسی رزوانی را نمونه‌ای عالی از انتخاب‌های جشنواره می‌داند که به موضوع زن بودن در کره شمالی می‌پردازد؛ کشوری که بحران حقوق بشر در آن جریان دارد اما این فیلم به طور خاص موقعیت زنان را بررسی می‌کند. این اثر ترکیبی، مفهومی و رنگارنگ است و ویژگی‌هایی دارد که انتظارش را ندارید.
او می‌گوید: «ما به دنبال چیزهای غیرمنتظره‌ای هستیم که از چارچوب‌های معمول خارج باشند و گاهی بسیار ناراحت‌کننده باشند. مستندها می‌توانند با خارج کردن مخاطب از منطقه امنش، کارهای بزرگی انجام دهند.»
در سال جاری، تیم فوروم تغییر مهمی در ساختار برنامه‌ها ایجاد کرده و پروژه‌ها را به دو دسته تقسیم کرده است: پروژه‌هایی که در برنامه فوروم پیچ به جمعیت بیشتری ارائه می‌شوند و پروژه‌هایی که در جلسات میزگردی با فضای صمیمی‌تر و فرصت بازخورد عمیق‌تر مطرح می‌شوند.
ون نیوون‌هویزن می‌گوید: «یاد گرفتیم که افراد صنعت، فیلمسازان، تهیه‌کنندگان و سرمایه‌گذاران احساس می‌کنند فوروم باید مانند یک آگوورا باشد؛ جایی برای بحث و اکتشاف آزاد. در شرایطی که دنیای مستند با مشکلاتی در تأمین مالی و جذب مخاطب روبرو است، ما به یکدیگر نیاز داریم.»
او درباره جلسات میزگردی اضافه می‌کند که این فرمت جدید زمان‌برتر است اما فرصت بیشتری برای گفتگوهای عمیق فراهم می‌کند و ترکیبی از فیلمسازان تازه‌کار و پروژه‌های در مراحل مختلف توسعه را در بر می‌گیرد.
یکی از موضوعات کلیدی امسال، هوش مصنوعی است که در پنل‌ها و گفتگوهای IDFA به آن پرداخته می‌شود. ون نیوون‌هویزن درباره یکی از پنل‌ها با عنوان «آیا هوش مصنوعی آثار من را می‌دزدد؟» می‌گوید این موضوع از سوی فیلمسازانی مطرح شد که متوجه شدند مستندهایشان بدون اجازه برای آموزش ابزارهای هوش مصنوعی استفاده شده است.
او می‌افزاید: «مشکل این است که چارچوب‌های قانونی برای هوش مصنوعی وجود ندارد و قراردادهای قبلی به این موضوع توجه نکرده‌اند. مردم باید آگاه باشند و بتوانند تصمیمی آگاهانه بگیرند؛ یا اثرشان را بفروشند و درآمد کسب کنند یا به این کار رضایت ندهند.»
مسئله استفاده از هوش مصنوعی در آرشیوهای فیلمی برای مستندسازان اهمیت ویژه‌ای دارد، به خصوص با توجه به فیلم‌هایی مانند «۱۴ام» ساخته آوا دوورنای که مورد بررسی قرار گرفته‌اند. ون نیوون‌هویزن می‌گوید: «آرشیوها اغلب در شرایط نامناسبی هستند و هوش مصنوعی می‌تواند بخش‌های گمشده را پر کند اما این الگوریتم می‌تواند چیزهایی بسازد که در اصل وجود نداشته‌اند و این یک پرسش اخلاقی بزرگ است؛ چگونه داده‌ها را به ماشین می‌دهیم و اجازه می‌دهیم چیزی بسازد که ممکن است تفسیر اشتباهی از اصل مواد باشد.»
او همچنین هشدار می‌دهد که تصاویر ساخته شده توسط هوش مصنوعی ممکن است در آرشیوها باقی بمانند و در آینده کسی متوجه نشود که این تصاویر مصنوعی هستند. این بحث نه تنها درباره تصاویر گذشته بلکه درباره حفظ سینمای امروز برای آینده نیز اهمیت دارد.
جشنواره IDFA امسال از ۱۵ تا ۱۸ نوامبر در آمستردام برگزار خواهد شد.
