در شب سوم فوریه ۱۹۷۲، نسخه‌های فیلم «پاکیزه» با کالسکه‌ای که چهار اسب آن را می‌کشیدند، به سینمای ماراثا مندیر بمبئی رسیدند. گروه‌های نظامی در بیرون نوازندگی می‌کردند و پلیس‌ها هزاران نفری که پشت درهای سینما جمع شده بودند را کنترل می‌کردند. در داخل سالن، مینا کوماری، ستاره فیلم، کنار همسرش کمال امروهی، کارگردان اثر، نشسته بود و چنان مچ دست او را گرفته بود که ناخن‌هایش خون‌آلود شده بود.
پسر امروهی، تاجدار، آن شب در سینما حضور داشت و می‌گوید پدرش هرگز دستش را از مچ او نکشید. این لحظه پس از ۵۴ سال هنوز برای او زنده است.
داستان فیلم و ساختار تاریخی آن
فیلم «پاکیزه» در لوک‌نوو و در دوران افول نواب‌ها (اشراف مسلمان) روایت می‌شود. مینا کوماری نقش صاحب‌جان را بازی می‌کند؛ دختری که در قبرستان به دنیا آمده و مادرش رقاصه‌ای است که توسط خانواده اشرافی همسرش طرد شده است. صاحب‌جان در فاحشه‌خانه بزرگ می‌شود و به یکی از مشهورترین رقاصه‌های زمان خود بدل می‌گردد، اما آرزوی عشق و احترام دارد. در این میان، سلیم، افسر جنگل‌بان با بازی راج کومار، به طور تصادفی وارد کوپه قطار او می‌شود و پس از دیدارهای بعدی، عاشق یکدیگر می‌شوند اما حرفه صاحب‌جان مانع از پذیرش این عشق می‌شود.
مشکلات ساخت و سرگذشت فیلم
کمال امروهی پیش از ازدواج با مینا کوماری، همسر و سه فرزند داشت. فیلم از اواسط دهه ۱۹۵۰ آغاز شد و فیلمبرداری آن ابتدا به صورت سیاه و سفید بود، سپس به رنگی و سینماسکوپ تغییر یافت. در سال ۱۹۶۴، با جدایی زوج، فیلمبرداری متوقف شد و سلامت مینا کوماری به شدت رو به وخامت گذاشت. فیلمبردار آلمانی فیلم، یوزف ویرشینگ، در میانه کار فوت کرد و آهنگساز غلام محمد نیز پس از نوشتن ترانه‌ها در سال ۱۹۶۸ درگذشت و ناوشاد وظیفه تکمیل موسیقی متن را بر عهده گرفت.
امروهی تمام دارایی، سلامتی و روابط خود را صرف ساخت این فیلم کرد و حتی در زمان آماده شدن فیلم برای اکران، بدهکار بود. فشارهای مالی و پیشنهاد تغییر آهنگساز را رد کرد و بر حفظ موسیقی غلام محمد اصرار داشت.
بازسازی و احیای فیلم در قرن بیست و یکم
مؤسسه Film Heritage Foundation با همکاری خانواده امروهی، نسخه 4K بازسازی شده «پاکیزه» را آماده کرده است. این نسخه در جشنواره لومیر لیون به نمایش درآمد و سپس در جشنواره فیلم لندن به صورت گالا به روی پرده رفت. بازسازی فیلم با چالش‌های فراوانی همراه بود؛ از جمله ذوب شدن نگاتیو اصلی فیلم که باعث شد تیم بازسازی مجبور شود فیلم را از نسخه‌های دیگر و نگاتیوهای رنگی موجود بازسازی کند. رنگ‌ها به شدت محو شده بودند و اختلاف نظرهایی درباره رنگ لباس مینا کوماری وجود داشت که با کمک عکس‌های رنگی و مشورت با راکسر امروهی، رنگ دقیق لباس تعیین شد.
بازسازی دو سال به طول انجامید و صدا به صورت 5.1 بازآفرینی شد. این پروژه از سخت‌ترین کارهای مؤسسه بود و نشان‌دهنده اهمیت حفظ و نگهداری میراث سینمایی هند است.
میراث و اهمیت فیلم
تاجدار امروهی معتقد است که موفقیت فیلم صرفاً به دلیل درگذشت مینا کوماری پس از اکران نبوده است و این فیلم به خاطر کیفیت و ارزش هنری خود ماندگار شده است. او همچنین اشاره می‌کند که کمال امروهی و مینا کوماری هرگز طلاق نگرفتند و این فیلم نمادی از عشق و تعهد آن‌هاست.
فیلم «پاکیزه» قرار است در موزه اسمیتسونیان و موزه آکادمی به نمایش درآید و اکران گسترده‌ای در هند داشته باشد. مؤسسه Film Heritage Foundation همچنین در حال بازسازی آثار مهم دیگری از سینمای هند است تا این میراث گرانبها برای نسل‌های آینده حفظ شود.
