جشنواره بین‌المللی فیلم مستند آمستردام (IDFA) امسال در روز جمعه سیزدهم برگزار شد؛ تاریخی که به‌طور نمادین با مفهوم برهم‌زنندگی همراه است و این موضوع به‌خوبی با وضعیت فعلی سینمای مستند همخوانی دارد. فصل پاییز امسال عمدتاً با بحث‌هایی پیرامون مستندهایی چون «تو می‌توانی همه چیز را ببینی» ساخته لنس اوپنهایم و ناتان فیلدر، «ماسک» اثر الکس گیبنی و «نازا» به کارگردانی یووال آبراهام و ریچل زور همراه بود. دو مستند اول در این جشنواره به نمایش درآمدند تا مخاطبان و فعالان صنعت سینما درباره آینده سینمای مستند گفتگو کنند.
ایزابل آراته فرناندز، مدیر هنری IDFA، درباره موفقیت «تو می‌توانی همه چیز را ببینی» در گیشه آمریکا می‌گوید: «آنچه در گیشه آمریکا می‌بینیم، هیجان و شور است.» این مستند که درباره الیزابت هولمز، بنیان‌گذار شرکت ترانوس است، به سومین فیلم پرفروش داخلی شرکت A24 تبدیل شده و بیش از ۸۰ میلیون دلار فروش داشته است. او معتقد است این موفقیت می‌تواند نگرش‌ها را نسبت به توانایی‌های مستند در سینما و تجربه جمعی در سالن‌های نمایش تغییر دهد.
فرناندز تأکید می‌کند این فیلم‌ها قواعد و الگوهای پیشین را می‌شکنند و برای شکوفایی مستندهای مستقل باید فراتر از چارچوب‌های سنتی و روش‌های قالبی در اکران فیلم‌ها فکر کرد. او همچنین اشاره می‌کند که با وجود طولانی بودن این آثار—«تو می‌توانی همه چیز را ببینی» نزدیک به سه ساعت و «ماسک» بیش از چهار ساعت—باز هم مخاطبان را به سالن‌های سینما می‌کشاند. «گروه جدیدی از مخاطبان به‌واسطه حضور ناتان فیلدر به سینما آمده‌اند و این یک فرصت تازه است. این مخاطبان چه فیلم‌های دیگری را خواهند دید؟»
مدیر هنری جشنواره به این نکته اشاره می‌کند که این مستندها درباره شخصیت‌های جنجالی آمریکایی مانند هولمز و ایلان ماسک هستند و بودجه‌های متفاوتی برای تولید و تبلیغات دارند، اما این موفقیت نشان می‌دهد که مستندها در سینما می‌توانند جایگاه خود را پیدا کنند.
IDFA به‌عنوان مهم‌ترین جشنواره اروپایی برای مستندهایی که در مسیر نامزدی اسکار هستند، اهمیت زیادی یافته است. استودیوها، پلتفرم‌های استریم و شبکه‌های پخش در این جشنواره برای آثار برتر خود مراسم برگزار می‌کنند. با توجه به احتمال نامزدی «تو می‌توانی همه چیز را ببینی» برای بهترین فیلم، این جشنواره اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
فرناندز درباره تأثیر بودجه‌ها در کمپین‌های تبلیغاتی می‌گوید: «بودجه نقش بزرگی دارد»، اما می‌بیند که فیلم‌های مستقل با بودجه‌های محدودتر هم جایگاهی در این فضای سخت پیدا کرده‌اند. او به آثاری مانند «روباهی زیر ماه صورتی»، «تمرین‌هایی برای انقلاب»، «اختتام» و «ردپاها» اشاره می‌کند که تنوع و گستردگی سینمای مستند را نشان می‌دهند و باعث تبادل ایده‌ها میان گروه‌های مختلف می‌شوند.
یکی دیگر از موضوعات مهم امسال در IDFA، استفاده از هوش مصنوعی در ساخت مستند است. مستندهای مطرحی مانند «ماسک» و «چهاردهم» ساخته آوا دوورنای به استفاده از این فناوری اعتراف کرده‌اند. جشنواره فراتر از بحث‌های کلی، به بررسی دقیق کاربردهای هوش مصنوعی، حقوق مالکیت و پیامدهای سیاسی آن در مستندسازی پرداخته است. برای اولین بار، از فیلمسازان پرسیده شده آیا در فیلم‌هایشان از هوش مصنوعی استفاده کرده‌اند و چگونه. فرناندز می‌گوید: «زمان آن رسیده که درباره اخلاق استفاده از این فناوری گفتگو کنیم. هنوز پاسخ قطعی نداریم اما یادگیری در جریان است و این کلید پیشرفت است.»
در زمینه شفافیت، فرناندز درباره سیاست‌های جشنواره در مورد حضور فیلم‌ها و شرکت‌کنندگان اسرائیلی توضیح داد. سال گذشته برخی نمایندگان اسرائیلی از حضور در جشنواره منع شدند، اما امسال سیاست‌ها بازنگری شده و هر مورد به صورت جداگانه بررسی می‌شود. او تأکید کرد که جشنواره نمی‌خواهد سکویی برای دولت‌هایی باشد که به نقض حقوق بشر متهم‌اند و تصمیمات بر اساس ارزش‌های همبستگی، آزادی هنری و تکثرگرایی گرفته می‌شود.
امسال هیچ فیلمی با عنوان کشور تولید اسرائیل در برنامه رسمی جشنواره نیست، اما آثاری مانند «مارچ وحشی» ساخته آوی موگرابی و «فروپاشی» ساخته آنت ایون که در اسرائیل ساخته شده‌اند، تحت عناوین کشورهای دیگر نمایش داده می‌شوند. فرناندز این موضوع را می‌تواند انتخابی سیاسی یا عملی برای جلوگیری از واکنش‌های منفی دانست. او ابراز تأسف کرد که گفت‌وگوها به جای پرداختن به پیچیدگی‌ها و ظرافت‌ها، به قضاوت‌های سیاه و سفید و ساده‌انگارانه تبدیل شده‌اند که نمایانگر واقعیت صنعت مستند نیست.
