در دهه ۸۰ میلادی، در حالی که مخاطبان تلویزیون‌های غربی بیشتر به دنبال اخبار میخائیل گورباچف بودند، مردم داخل بلوک شرق شوروی به شکل عجیبی جذب هنرمند هیپنوتیزم جمعی به نام اناتولی کاشپیروفسکی شدند. این موضوع در جشنواره مستند جی‌هلاوا امسال نیز مورد توجه قرار گرفت.
کاشپیروفسکی که پزشک آموزش‌دیده‌ای بود، ابتدا به هیپنوتیزم علاقه‌مند شد تا بتواند دانشجویان پزشکی را که در کلاس‌هایش خواب بودند، بیدار نگه دارد. اما با پخش برنامه‌هایش از تلویزیون دولتی شوروی، به پدیده‌ای فرهنگی تبدیل شد که میلیون‌ها نفر را جذب خود کرد.
یادآوری کودکی و تأثیرات اجتماعی
لوکاش کونپا، کارگردان لهستانی که فیلم «کاشپیروفسکی؛ زیر طلسم» را در بخش شهادت‌های جشنواره جی‌هلاوا به نمایش گذاشت، می‌گوید این مرد عجیب بخشی از خاطرات کودکی اوست. او در هفت سالگی در روستایی کوچک در لهستان کمونیستی زندگی می‌کرد و اولین بار کاشپیروفسکی را در تلویزیون دید. آن زمان، لامپ‌های برق خانه‌شان به طور مرموزی چشمک می‌زدند که بعدها فهمید به دلیل فشار زیاد بر شبکه برق ناشی از استفاده گسترده از تلویزیون‌های بزرگ آن زمان بود.
کونپا پس از مهاجرت به بریتانیا و تحصیل در رشته فیلم‌سازی، مدتی این تجربه را فراموش کرد تا اینکه در دوران قرنطینه سال ۲۰۲۰ دوباره به آن فکر کرد و تصمیم گرفت داستان کاشپیروفسکی را روایت کند. او معتقد است این داستان بخشی از گذار تاریخی از کمونیسم به سرمایه‌داری است که همه چیز را در این منطقه تغییر داد.
کاشپیروفسکی؛ مربی زندگی یا شعبده‌باز؟
کونپا می‌گوید وقتی شروع به تماشای جلسات هیپنوتیزم کاشپیروفسکی کرد، از مدرن بودن او شگفت‌زده شد. او شبیه یک مربی زندگی معاصر بود که به مردم امید می‌داد و راهنمایی‌هایی برای زندگی بهتر ارائه می‌کرد. گاهی حتی می‌گفت: «دست‌هایتان را می‌گیرم و همراهتان قدم به قدم پیش می‌روم.»
بخش عمده‌ای از آرشیوهای جذاب این هنرمند در اوکراین، جایی که کارش را آغاز کرده بود، پیدا شد. این فیلم‌ها به زیبایی با دوربین ۳۵ میلی‌متری ضبط شده‌اند و برخی به سال ۱۹۷۱ بازمی‌گردند؛ زمانی که کاشپیروفسکی هنوز پزشک بود و در حال دوچرخه‌سواری یا اجرای نمایش‌های هیپنوتیزم در جمع کشاورزان بود.
شعبده‌ها و معجزات در دوران فروپاشی شوروی
کاشپیروفسکی که به عنوان هیپنوتیزور، درمانگر، جادوگر و شعبده‌باز شناخته می‌شد، به سرعت به شهرت رسید. او ادعا می‌کرد می‌تواند بدون بی‌حسی عمل جراحی انجام دهد و حتی موفق شد رهبر چچن، شامیل باسایف را متقاعد کند ۱۵۰۰ زندانی را آزاد کند. این‌ها تنها بخشی از نمایش‌هایی بود که میلیون‌ها شهروند شوروی را در آستانه فروپاشی پرسترویکا و گلاسنوست شیفته خود کرد.
این پدیده که به «پزشکی تلویزیونی» معروف شد، یکی از نخستین نمونه‌های فرهنگ عامه جمعی در شوروی بود که به حدود ۳۰۰ میلیون بیننده دست یافت.
چالش‌های تحقیق و تولید مستند
کونپا درباره جمع‌آوری آرشیوهای قدیمی می‌گوید: «کار با آرشیوهای شوروی مانند کار کارآگاهی است؛ هیچ‌وقت نمی‌دانید چه چیزی وجود دارد، کجا پیدا می‌شود و مالک آن کیست. گاهی یک کشف به کشف دیگری منتهی می‌شود و ناگهان چیزی خارق‌العاده پیدا می‌کنید.»
با همکاری تیمی از اوکراین، لهستان، گرجستان و جمهوری چک، کونپا موفق شد صدها ساعت از مواد آرشیوی قابل توجه را گردآوری کند. شبکه HBO نیز در سال ۲۰۲۵ به پروژه پیوست و بودجه لازم برای تکمیل آن را فراهم کرد. این حمایت مالی به کونپا اجازه داد بدون وقفه به فیلم‌برداری و جمع‌آوری آرشیو ادامه دهد، در حالی که هنوز به کاشپیروفسکی دسترسی داشت.
واقعیت یا فریب؟
در نهایت، کونپا معتقد است کاشپیروفسکی استاد هیپنوتیزم صحنه‌ای و القای روانی بود که بیش از ۲۵ سال مهارت خود را با اجرای جلسات در کارخانه‌ها، روستاها و مزرعه‌های جمعی به کمال رساند. او در اجراهایش از موسیقی، متن برنامه و ظاهر خود به دقت استفاده می‌کرد تا مخاطبان را در حالت خلسه قرار دهد و حتی درد را کاهش دهد. قدرت او با حضور در تلویزیون، قدرتمندتر شد.
کونپا می‌گوید سوال اصلی برای او این نبود که آیا کاشپیروفسکی فریبکار بود یا نه، بلکه بیشتر به شخصیت و تصویری که تلویزیون از او ساخته بود علاقه‌مند بود. او می‌خواست مخاطب امروز همان حس جادویی و شیفتگی را تجربه کند که مردم آن زمان داشتند و این حس جادوگری، داستان واقعی است.
