فیلم «ایبوکو» ساخته ادی کاهیونو، نویسنده و کارگردان اندونزیایی، چهارمین اثر اوست که به رابطه پیچیده و پرتنش میان مادر و دختری دورافتاده می‌پردازد. عنوان فیلم که به معنای «مادرم» است، اگرچه به صورت اول‌شخص بیان شده، اما بیشتر داستان از دیدگاه سومیاتی (با بازی کریستین حکیم)، مادری تازه بیوه و درگیر جمع‌آوری پول برای دیدار با دخترش سری (آیوشیتا نوگراها) که در زندانی در عربستان سعودی است، روایت می‌شود.
بخش عمده‌ای از بار احساسی فیلم و همچنین تصویربرداری آن بر چهره حکیم متمرکز شده است که با دوربین ثابت و مشاهده‌گر، در حال انجام آیین‌های مختلفی چون آشپزی، جمع‌آوری، رقص و حتی غارنوردی به تصویر کشیده می‌شود. این فعالیت‌ها همه در سایه غم از دست دادن قریب‌الوقوع دخترش و احساس مسئولیتش در دور شدن او از خانه قرار دارند.
روایت معنوی و شخصی کارگردان
فیلم که در بخش مسابقه جشنواره فیلم بوسان به نمایش درآمد، بیشترین تأثیر خود را زمانی می‌گذارد که جنبه‌های معنوی آن حس می‌شوند تا دیده شوند و داستان از طریق اجرای چندلایه و پیچیده حکیم کشف می‌شود. کاهیونو درباره ارتباط شخصی خود با موضوع فیلم گفته است که این اثر برگرفته از تجربه خودش در ترک روستا برای زندگی بهتر و فرستادن پول به خانواده است. اما «ایبوکو» صرفاً داستانی خودزندگی‌نامه‌ای نیست؛ بلکه به بهره‌کشی معاصر از کارگران مهاجر می‌پردازد و تراژدی‌های این قشر را به ریشه‌های آن در خانه بازمی‌گرداند.
رابطه مادر و دختر و بار سنگین پشیمانی
فیلم با دیدگاه سری آغاز می‌شود که در قفسی از تصاویر سومیاتی محصور شده و ابراز می‌کند که آرزو دارد بتواند از مادرش متنفر باشد؛ احساسی پیچیده که ریشه در ازدواج اجباری و سوءاستفاده‌آمیز او دارد. این زمینه باعث می‌شود تصمیم سری برای ترک خانه و کار در عربستان قابل درک شود. این شکست والدینی سایه سنگینی بر کل فیلم می‌اندازد و هر حرکت سومیاتی با پشیمانی از محافظت نکردن دخترش در برابر سوءاستفاده‌های داخلی و خارجی همراه است.
سال‌ها بعد، سومیاتی متوجه می‌شود که دخترش به اعدام محکوم شده است، چرا که کارفرما و متجاوز احتمالی‌اش را کشته است. به دلیل بدهی‌های قمار شوهر مرحومش، توان مالی دیدار با دخترش را ندارد و مجبور می‌شود از اهالی روستا پول قرض کند. شرایط سخت و دردناک فیلم با نگاه انسانی و همدلانه کاهیونو روایت می‌شود که به رابطه فشارهای اجتماعی، بهره‌کشی‌های مردسالارانه و مسئولیت پشیمانانه سومیاتی در این چرخه توجه دارد. ازدواج اجباری سری در واقع تلاشی ناامیدانه از سوی مادر برای رهایی از بدهی‌ها از طریق مهریه بوده است.
رقص جاثیلیان و فضای معنوی فیلم
سومیاتی یک رقصنده مشهور جاثیلیان است؛ نوعی رقص جاوه‌ای که در آن رقصندگان به حالت «مست‌شدگی» درمی‌آیند و این آیین با حضور یک شامان و سازهای کوبه‌ای همراه است. این ارتباط معنوی در فیلم با سینماتوگرافی دستی و صمیمی کاهیونو تقویت می‌شود که وقتی روی حکیم تمرکز ندارد، خانه و نشانه‌های روستا را طوری قاب می‌کند که انگار سری و شوهرش هنوز حضور دارند. فضای رویایی و دانه‌دانه فیلم این پیوند را همواره زنده نگه می‌دارد.
مکان‌های فیلم اغلب چشم‌نواز هستند، به‌ویژه ریشه‌های عمیق درختی که به غاری منتهی می‌شود و سومیاتی برای یافتن آب به آنجا می‌رود و بعد تلاش می‌کند لوله‌کشی کارآمدی بسازد. آب با نوری نارنجی رنگ تصویربرداری شده که بار معنوی قوی دارد و این حس در اجرای حساس و غمناک حکیم ادامه می‌یابد؛ جایی که سومیاتی به آرامی از ارواح خانواده مرحومش و در نهایت از روستا طلب بخشش می‌کند. روستا از طریق شخصیت مهربان اما تحت فشار رئیس آن، دجاتمیکو (با بازی لاندونگ سیماتوپانگ)، به تصویر کشیده شده که خود باید با احتمال خطاهایش در برابر سومیاتی روبرو شود.
تصاویر سوررئال و نقاط ضعف فیلم
با این حال، هرگاه کاهیونو به تصاویر کمتر ظریف و بیشتر سوررئال روی می‌آورد، تأثیر فیلم کمی کاهش می‌یابد. مثلاً در صحنه‌ای، روح شوهر مرحوم سومیاتی به سکوت بر درختی که خودکشی کرده نگاه می‌کند و در صحنه‌ای دیگر، سومیاتی بدون اجازه در اجرای رقصی شرکت می‌کند و با سیم‌های نامرئی در هوا معلق می‌ماند. این جلوه‌ها که فراتر از این نمی‌روند، نسبت به استانداردهای فیلم کمی نامناسب به نظر می‌رسند. افتتاحیه چشمگیر فیلم که سری را در برابر تصاویر رقص مادرش به صورت سیلوئت نشان می‌دهد، قدرت بی‌نظیر هنر تصویری را به خوبی به نمایش می‌گذارد و مخاطب نیازی به توضیح بیشتر برای درک پیام ندارد.
