علی توفان الفتلاوی، فیلمساز عراقی-سوئیسی، ایده ساخت فیلم «قایقران نابینا» را در سال ۲۰۰۶ و در جریان جنگ داخلی عراق به دست آورد. او که در سوئیس زندگی میکرد و شاهد خشونتهای کشورش بود، به یاد دو عمه نابینایش افتاد و آرزو کرد که نابینایی بتواند مردم عراق را از این خشونتها در امان نگه دارد.
این فکر نقطه شروع فیلم داستانی اول او شد که به موضوع دیدن، باور کردن و اعتماد به ادراکات خود میپردازد. فیلم برای اولین بار در جشنواره بینالمللی فیلم قاهره در دوره ۴۷ به نمایش درآمد.
الفتلاوی در گفتگو با «واریتی» میگوید: «فکر میکنم ما توانایی فکر کردن با احساساتمان را از دست دادهایم. یا به عبارتی که در عربی داریم، ‘دیدن با دل’ را از دست دادهایم.»

داستان فیلم و الهامهای آن
فیلم در تالابهای جنوب عراق روایت میشود و داستان ایوب (با بازی احمد مونکا)، یک قایقران نابینا را دنبال میکند که عاشق جنیا (با بازی سم رحمانی)، زنی مرموز میشود که هیچ کس جز خودش قادر به دیدن او نیست. جامعه اطراف ایوب او را مسخره میکند و ایوب مجبور است عشقی را که تنها خودش به آن باور دارد، دفاع کند.
الفتلاوی درباره عشق میگوید: «وقتی کسی را دوست داری، چرا باید نظر دیگران برایت مهم باشد؟ این عشق توست و تصمیم خودت.»
شخصیت جنیا برگرفته از داستانهایی است که الفتلاوی از پدرش درباره زنی افسانهای که در تالابها به مردان ظاهر میشد شنیده بود. همچنین این شخصیت از اسطورههای سومری و حماسه گیلگمش الهام گرفته شده است. کارگردان به ویژه به نقش برجسته الهههای زن در اسطورهشناسی بینالنهرین باستان علاقهمند بود و پرسش میکرد که چگونه این تصویر زنانه جای خود را به تصویر غالب مردانه خداوند در دینهای امروزی داده است.
تالابها و تصویر متفاوت از عراق
تالابها برای الفتلاوی اهمیت ویژهای داشتند. علاوه بر بار اسطورهای، این مکانها فرصتی بودند تا تصویری متفاوت از عراق ارائه دهد؛ تصویری که کمتر در سینما دیده شده و برخلاف تصاویر رایج جنگ، فقر و ویرانی است که معمولاً از این کشور نشان داده میشود.
او تأکید میکند: «نمیخواهم فیلمی بسازم که ما را به عنوان مردم فقیر نشان دهد و طلب ترحم کند. خیلی مراقبم که فیلمی نسازم که غربیها را نسبت به زندگیشان راضی کند.»
شکستن کلیشهها در انتخاب بازیگران
الفتلاوی در انتخاب بازیگران نیز به دنبال به چالش کشیدن تصورات قبلی بود. ایوب یک عراقی سیاهپوست است، در حالی که شخصیت تهدیدآمیز و غریبهای که از شهر میآید، مردی سفیدپوست با چشمهای آبی و لباس مذهبی است؛ این انتخابها به طور عمدی کلیشههای قهرمان و شرور را زیر سوال میبرد.
زبان بصری و کارگردانی
این تضاد بین ظاهر و واقعیت در سراسر فیلم جریان دارد و از شخصیتها تا زبان بصری آن را شکل میدهد. الفتلاوی که پیش از فیلمسازی نقاش و هنرمند اجرا بوده، فیلمنامه را با نقاشیهایش توسعه داده و صحنهها را قبل از نوشتن میکشیده است.
او درباره روش کارش میگوید: «من نقاشی میکنم و بعد مینویسم، نقاشی میکنم و بعد مینویسم. این روش من برای نوشتن است.»
او با فیلمبردارش نسبت تصویر ۴:۳ را انتخاب کرد تا شخصیتها در قاب به هم نزدیکتر باشند و نماهای گستردهای ساخت که تصویر و بازتاب آن در آب را به طور مساوی تقسیم میکند.
الفتلاوی درباره این انتخاب میگوید: «به فیلمبردار گفتم میخواهم دقیقاً وسط تصویر، ۵۰ درصد باشد؛ تصویر و بازتاب تصویر در آب.»
بازیگری و بازنمایی نابینایی
در کارگردانی بازیگران نیز توجه ویژهای به ادراک وجود داشت. او به مونکا گفت که چشمهایش را باز نگه دارد و از نمایشهای معمول نابینایی که ممکن است ترحم برانگیزد، خودداری کند.
الفتلاوی به بازیگر گفته است: «نمیخواهم مردم برای تو دلسوزی کنند. میخواهم قوی باشی. تو بیشتر از هر کسی که چشم دارد، میبینی.»
برای سم رحمانی، چالش این بود که جنیا را هم به عنوان یک زن واقعی و هم حضور احتمالی افسانهای بازی کند. الفتلاوی از او خواست شخصیت را ۵۰ درصد واقعی و ۵۰ درصد خیالی بازی کند که این تعادل ظریف را در تمرینها و فیلمبرداری به دست آوردند.
تجربه شخصی بازیگر و ارتباط با فرهنگ عراقی
این پروژه برای سم رحمانی که در اردن و کانادا بزرگ شده و هرگز در عراق زندگی نکرده بود، تجربهای شخصی و بازگشت به خانه بود. پس از سالها صحبت کردن به لهجه عراقی در خانه، گذراندن تقریباً چهار ماه در تالابها به او فرصت داد تا به راحتی از زبان مادری خود در تعاملات روزمره استفاده کند و به میراث عراقی خود نزدیکتر شود.
رحمانی میگوید: «این حس عجیب و خاصی بود، پر از آرامش. نمیتوانم بهتر از این توصیف کنم که دیگر لازم نبود همیشه نقاب بزنم و زبانم را عوض کنم. میتوانستم خودم باشم.»
او اضافه میکند: «قایقران نابینا این هدیه را به من داد، علی این هدیه را داد که راحتتر در پوست خودم باشم. برای من شفابخش بود.»
تولید و فیلمبرداری
این پروژه از سال ۲۰۱۵ در حال توسعه بود و حمایتهایی از مؤسسه فیلم دوحه، جشنوارههای فیلم ال گونا و دریای سرخ دریافت کرد و در برنامه L’Atelier کن ۲۰۲۲ شرکت کرد. در همان سال بود که حدود ۲.۵ میلیون دلار بودجه تأمین شد.
پس از ۴۵ روز فیلمبرداری در عراق، الفتلاوی هنوز یک سکانس مهم زیرآب را باید میگرفت. به جای صرف هزینه ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار دلاری برای تانک آب، او یک چاه طبیعی در نزدیکی پلایا دل کارمن مکزیک پیدا کرد که گیاهان زیرآب آن شبیه نقاشیای بود که در سال ۲۰۲۱ کشیده بود. با همکاری دو عکاس زیرآب که قبلاً فیلم بلند کار نکرده بودند، این سکانس را با هزینهای نسبتاً کم، حدود ۱۵ هزار دلار، به پایان رساند.
واکنش مخاطبان و برداشتهای متفاوت
الفتلاوی در جشنواره قاهره میگوید که از کشف معانی مختلف توسط مخاطبان که خودش به طور آگاهانه در نظر نداشت، بسیار تحت تأثیر قرار گرفته است.
او میگوید: «آنها چیزهایی به فیلم اضافه میکنند که آن را غنیتر میکند. درهای فیلم باز است و میتوان از هر دری وارد شد.»




